Городки

І.І. Гур’ян
(Гродна, ГрДУ  імя Я.Купалы)

ЭТНАКАНФЕСІЙНАЕ І КУЛЬТУРНАЕ РАЗВІЦЦЁ ГОРАДА НАВАГРУДКА

Ў 1990 – 2005 гг.

Ва ўмовах нацыянальна-культурнага адраджэння беларускага народа асабліва ўзрастае роля вывучэння роднага краю, неабходнасць даследавання гісторыі гарадоў нашай рэспублікі. Цікавасць у гэтым плане прадстаўляе Навагрудак. Пра багатае мінулае горада сведчаць як археалагічныя раскопкі, так і шматлікія захаваўшыяся помнікі гісторыі і культуры. Апошняе дзесяцігоддзе ХХ стагоддзя – пачатак ХХІ азнаменаваліся для нашай рэспублікі значнымі зменамі і падзеямі як у сацыяльна-эканамічным, так і культурным развіцці. Змены не абышлі і Навагрудскі край. На працягу многіх стагоддзяў Навагрудак, як і Беларусь у цэлым, з’яўляецца шматнацыянальным і шматканфесійным рэгіёнам. Тут пражываюць прадстаўнікі розных нацыянальнасцей і рэлігійных перакананняў.

У адпаведнасці з дадзенымі перапісу 1999 года большасць жыхароў Навагрудчыны –  88 % – складаюць беларусы, 5,2 % – рускія, 4,6 % – палякі, 1,1 % – украінцы і прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. Моўныя паказчыкі сведчаць аб тым, што 75,7 % жыхароў Навагрудка размаўляюць на беларускай мове. Прычым самі беларусы ў гэтых адносінах прадстаўлены – 80,5 %, беларускамоўныя палякі – 70,4 % , рускія і украінцы – адпаведна 16,5 і 26,3 %, татары – 58,2 % , яўрэі – 16 % , літоўцы – 32,3 % . На іншых мовах размаўляе 0,2 % насельніцтва . На рускай мове ў горадзе размаўляе 37,3 % жыхароў. Пры гэтым свабодна валодае рускай мовай 39,4 % беларусаў, 35,5 % палякаў,  16,1 % літоўцаў, 37,6 % татараў. Іншыя этнічныя групы свабодна валодаюць як рускай так і беларускай мовамі [14, с. 166-167].

Такая стракатая этнічная палітра рэгулюецца Законамі Рэспублікі Беларусь “Аб грамадстве” і “Аб нацыянальных меншасцях”. Гэта спрыяе  развіццю нацыянальных аб’яднанняў. У Навагрудку створаны і паспяхова дзейнічае раённы аддзел грамадскага аб’яднання “Саюз палякаў на Беларусі”, які налічвае каля 300 чалавек. Мэтай з’яўляецца ведаць гісторыю і культуру не толькі свайго народа , але і таго, з якім жывем побач [13, с. 3].

Постсавецкія гады ўзбагацілі рэлігійнае жыццё Беларусі і яе рэгіёнаў. Вырасла колькасць канфесій і абшчын, якія карыстаюцца вялікім аўтарытэтам у насельніцтва. Прававым адлюстраваннем новай палітыкі суверэннай дзяржавы да царквы з’явіўся Закон “Аб свабодзе веравызнанняў і рэлігійных арганізацый”, прыняты ў снежні 1992 года.

Навагрудак прадстаўлены ў чатырох канфесіях: праваслаўнай, рымска-каталіцкай, мусульманскай і пратэстанцкай. Дзейнасць дэструктыўных сектаў у горадзе не зарэгістравана. Новыя перспектывы для супрацоўніцтва ва ўсіх напрамках заклала Пагадненне паміж Дзяржавай і Праваслаўнай царквой. Прыярытэтнымі напрамкамі супрацоўніцтва з’яўляюцца сумеснае развіццё духоўнасці, выхаванне, адукацыя, культурная і творчая дзейнасць, ахова і развіццё гістарычнай і культурнай спадчыны. 6 лютага 1992 года Сінод БПЦ  прыняў рашэнне адрадзіць адну са старажытных  епархій – Навагрудскую. У жніўні на Навагрудскую кафедру ўступіў епіскап Гурый [3, с. 2]. З 1998 года пачынаюць выходзіць “Навагрудскія епархіяльныя ведамасці”. У горадзе з 1999 года  працуе праваслаўнае  сястрынства ў імя Святога апостала і евангеліста Іаана Багаслова пры Свята-Нікольскім кафедральным саборы, мэта якога – распаўсюджанне і ўмацаванне праваслаўнай веры на тэрыторыі епархіі. Аднавіла сваю дзейнасць царква Святога Барыса і Глеба ў Навагрудку, якая была закрыта ў 1961 годзе .

Пачынаючы з 2003 года ў горадзе штогод праходзяць Свята-Елісееўскія праваслаўныя чытанні, якія прысвечаны памяці Святога Елісея Лаўрышаўскага. На сённяшні дзень у СШ №2 існуе праваслаўны клас, у дзіцячым садку №7 створана дзіцячая праслаўная група. Дзейнічае нядзельная школа [24, с. 1].

Новае заканадаўства спрыяла развіццю абшчын рымска-каталіцкай царквы. У цяперашні час рэлігійная служба вядзецца ў двух касцёлах горада.

Адзін з іх – касцёл Святога Міхаіла, які быў закрыты з 1950 года. Сёння пры касцёле вядзецца будаўніцтва манастыра. У пачатку 1990-х намаганнямі мясцовых каталікоў была адрэставравана каменная капліца, пабудаваная ў другой палове ХІХ стагоддзя [18, с. 17].

Каталіцкія абшчыны праводзяць сацыяльную і дабрачынную работу. Асабліва актыўна працуюць ў гэтым накірунку Сёстры Назарэтанкі. На базе касцёла Святога Міхаіла працуе нядзельная школа для дзяцей. Спрыяльныя ўмовы садзейнічаюць росту колькасці веруючых рымска-каталіцкага прыходу. Калі ў 1998 годзе  Навагрудскі прыход налічваў 1800 веруючых, то на сённяшні дзень іх налічваецца каля 4000 [30] .

Дэідэялагізацыя духоўнага жыцця спрыяла пашырэнню дзейнасці мусульманскай абшчыны  ў Навагрудку. У 1994 годзе будынак мячэці быў вернуты вернікам. Адкрыццё храма адбылося ў ліпені 1997 года ў рамках святкавання 600-годдзя пасялення татар на землях ВКЛ. На 4-м з’ездзе мусульманскай рэлігійнай абшчыны ў Мінску прымалі ўдзел прадстаўнікі навагрудскай абшчыны [6, с. 3].

Актыўную работу па выхаванню ў насельніцтва духоўнасці прводзяць пратэстанцкія абшчыны: Адвентысты Сёмага дня, Хрысціяне Поўнага Евангелля, Хрысціяне Веры Евангельскай і Сведкі Іеговы. Значная гуманітарная дапамога паступае ў горад па лініі абшчын Хрысціян Адвентыстаў Сёмага дня. Характэрнай рысай гэтых аб’яднанняў з’яўляецца наданне вялікай увагі духоўнай рабоце з падлеткамі і моладдзю. Пры абшчынах працуюць нядзельныя школы, ствараюцца летнія лагеры і г.д. [24, с. 1].

Такім чынам, у Навагрудку, як і ва ўсёй краіне, захоўваецца стабільнае, спакойнае этнаканфесійнае становішча. За апошняе дзесяцігоддзе не было адзначана канфліктаў на нацыянальнай ці рэлігійнай глебе. Паважлівае ўзаемастаўлянне з’яўляецца гарантам сацыяльнага міру і спакою на беларускай зямлі.     

На сучасным этапе культурны воблік горада Навагрудка набывае прывабныя рысы. Апошнія гады азнаменаваліся правядзеннем  масавых мерапрыемстваў, прысвечаных знамянальным падзеям у гісторыі і сучасным жыцці Навагрудка, нашым знакамітым землякам. У іх прымалі ўдзел шматлікія госці не толькі з Беларусі, але і дэлегацыі з Расіі, Польшчы, Германіі. Сярод найбольш значных святы, прысвечаныя юбілейным датам з часу першага ўпамінання горада: 740 гадоў з часу каранацыі Міндоўга (1993 г.), 950-годдзе горада і 400-годдзе гарадскога герба (1995 г.), рэспубліканскія святы беларускага пісьменства і друку (1996 г.) і дзень славянскага пісьменства і культуры (1999 г.) , “Караван-Байрам” з нагоды 600- годдзя  пасялення татараў (1997 г). 12-13 чэрвеня 2004 года ў Навагрудку прайшоў Фестываль мастацтваў, прысвечаны 960-годдзю летапіснага ўпамінання горада. Свята завяршылася канцэртам аркестра, пад кіраўніцтвам М.Фінберга.

На сенняшні дзень Навагрудак з’яўляецца цэнтрам міжнароднага значэння. Кожныя 2 гады тут праходзіць фэст сярэднявечнай культуры “Навагрудскі замак “. Першае свята прайшло летам 2000 года. У Навагрудак з’ехаліся рыцарскія клубы з Беларусі, Польшчы, Украіны і Расіі. Старажытнасць, якая застыла на ўзгорках горада, як найлепеш адпавядала задумкам арганізатараў. Падобныя святы ў Еўропе распаўсюджаны паўсюдна, для Беларусі ж падзея такога маштаба – першая. На фэст у чэрвені 2002 года горад прыняў 40 тысяч гледачоў. Удзел прымалі 34  клуба з Беларусі, 13 клубаў з Расіі, 8 – з Польшчы, 2 – з Украіны, 1– з Літвы, Латвіі, Эстоніі. Апошняе свята сярэднявечча прайшло ў ліпені гэтага года. Кожны раз фэст завяршае інсцэніроўка штурму войскам Тэўтонскага ордэна Навагрудскага замка ў 1394 годзе.

Адрадзілася і музейная справа ў горадзе. 12 верасня 1992 года быў адкрыты гісторыка-краязнаўчы музей, фонды якога налічваюць каля 13,5 тысячы адзінак захавання. На пачатку 90-х адбылася  рэканструкцыя Дома-музея А.Міцкевіча. Рэканструкцыю выконвала польская фірма “Будімэкс” на сродкі Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь. У 1993 годзе адбылося адкрыццё ў музеі новай экспазіцыі. Штогод музей наведваюць каля 40 тысяч чалавек. У 1996 годзе тут пабывала сусветна вядомая  піяністка Галіна Чэрны-Стэфарьска дала невялікі канцэрт [19, с. 521]. Дзеючая сёння ў Доме-музеі экспазіцыя была адкрыта 25 мая 2001 года. На сённяшні дзень фонды музея складаюць каля 7 тысяч экспанатаў. У 2003 годзе музей наведала больш за 20 тысяч чалавек. Кожны год у музеі праходзяць навуковыя семінары, канферэнцыі. Напрыклад, 22 верасня 2005 года тут адбылася міжнародная канферэнцыя памяці А.Міцкевіча, арганізатарам была кафедра польскай філалогіі Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта [31].

Цесныя сувязі Навагрудак падтрымлівае з гарадамі-пабрацімамі Эльблонгам (Польшча) і Ляймнам (Германія).

Такім чынам, апошнія пятнаццаць гадоў узбагацілі этнаканфесійнае і культурнае жыццё насельніцтва былой Заходняй Беларусі і краіны ў цэлым. Грамадства зацікаўлена ў дыялогу розных нацыянальнасцей і канфесій, зацвярджэнні прынцыпаў талерантнасці і супрацоўніцтва. Тут мірна суіснуюць прадстаўнікі 40 розных этнасаў, якія імкнуцца да нацыянальна- культурнага самавыражэння, што находзіць падтрымку ў мясцовых улад. У сувязі з гэтым гісторыя горада Навагрудка набывае новы імпульс – адкрываюцца новыя культавыя будынкі, рэгіструюцца рэлігійнныя абшчыны,  праходзяць міжнацыянальныя святы і фэсты сярэднявечнай культуры. На сённяшні дзень горад з’яўляецца і турыстычным цэнтрам. Штогод каля 600 экскурсій наведвае Навагрудак і яго наваколле, дзе знаходзяцца гістарычныя помнікі і мясціны.

Крыніцы і літаратура

1.  Бармута, Ю. Першыя Навагрудскія Свята-Елісееўскія чытанні: [Аб праваслаўнай гісторыі Навагрудчыны] / Ю.Бармута // Новае жыццё. – 2003. – 29 ліст. – С. 2.

2.       Болотевич, К. Ещё одна мечеть: [Об открытии мечети в Новогрудке] / К.Болотевіч // 7 дней. – 1997. – 4 окт. – С. 4.

3.       Гардун, С. Першы сход духавенства: [Аб аднаўленні Навагрудскай епархіі] / С.Гардун // Новае жыццё. – 1992. – 13 чэрв. – С. 2.

4.       Да вынікаў перапісу насельніцтва Навагрудскага раёна 1999 года // Новае жыццё. – 2000. – 15 сак. – С. 3.

5.       Да вынікаў перапісу насельніцтва Навагрудскага раёна 1999 года // Новае жыццё. – 2000. – 26 лют. – С. 2.

6.       Жалкоўскі, А. Пазбаўляючыся беспамяцтва [Аб жыцці татараў Навагрудчыны ў сучасны перыяд] / А.Жалкоўскі // Гродзенская праўда. – 1999. – 23 сак. – С. 3.

7.       Жалкоўскі, А. Дарунак Навагрудскай мячэці: [Кніга свяшчэннага пісання на татарскай мове] / А.Жалкоўскі // Голас Радзімы. – 1997. – 18 снеж. – С. 5.

8.       Жалкоўскі, А. Дарогай да храмаў, да духоўнасці: [Рэлігійнае жыццё ў Навагрудскім раёне] / А.Жалкоўскі // Гродзенская праўда. – 2000. – 12 снеж. – С. 2.

9.       Историческая справка по Новогрудской епархии: [13 в – 2004г.] // Новогруд. епарх. ведомости. – 2004. – № 7. – С. 6 – 7.

10.    Канфесіі на Беларусі (канец ХУ111 – ХХ ст.) / А.М.Філатава; навук. рэд. У.Навіцкі. – Мн.: ВП “Экаперспектыва”, 1998. – 340 с.

11.    Капліца на месцы манастыра: [У Навагрудскім раёне ў дзень С.Елісея ў в. Лаўрышэва адбылося  набажэнства ў новай капліцы] // Свобода. – 1997. – 21 ліст. – С. 2.

12.    Каспяровіч, Г.І. Асноўныя тэндэнцыі этнадэмаграфічных працэсаў ў горадах Беларусі / Г.І.Каспяровіч, Н.Г.Бялкоўская // Весці Акад. навук Беларусі. Сер. гуманіт. Навук. – 2000. – № 2. – С. 73-78.

13.    Міхневіч, А. Каб не забыцца каранеў сваіх / А.Міхневіч // Новае жыцце. – 2005. – 15 чэрв. – С.3.

14.    Население Гродненской области. Статистический сборник. – Гродно, 2002. – 206 с.

15.    Национальный состав Гродненской области. Статистический сборник. Т. 1 – Гродно, 2001. – 228 с.

16.    Новая мечеть в Новогрудке // Сов. Белоруссия. – 1997. – 15 июля. – С. 1.

17.    Национальный состав населения Гродненской области и его социально-демографические характеристики: Итоги переписи населения Республики Беларусь 1999 года. Статистический сборник. В 2-х томах. Т. 2 – Гродно, 2001. – 108 с.

18.    Новогрудок и его окрестности. Путеводитель. – Мн., 2003. – 39 с.

19.    Памяць: Гісторыка-дакументальная хрогніка Навагрудскага раёна . – Мн.: Беларусь, 1996. – 558 с.

20.    Смалянчук, А. Национальная структура населения Беларуси: 1989 – 1999 / А.Смалянчук // Погоня. – 2000. – 7 верас. (№ 33). – С. 5, 8.

21.    Стома, В. Погляд у гісторыю: З гісторыі перапісу насельніцтва, у тым ліку на тэрыторыі Беларусі / В.Стома // Новае жыццё. – 1998. – 1 крас. – С. 4.

22.    Тусевіч, Е. Национальности разные, гражданство одно / Е.Тусевіч // Новае жыцце. – 2005. – 13 снеж. – С. 2,5.

23.    Урбан, Н.А. Да ўзаемнай пазітыўнай палітыкі: [Гутарка аб ржэлігійным становішчы ў Навагрудскім раёне] / Н.А.Урбан // Новае жыццё. – 2002. – 30 кастр. – С. 2.

24.    Ходар, І. Краіна, дзе нацыянальная згода / І.Ходар // Новае жыцце. – 2005. – 14 снеж . – С 1.

25.    Шагідэвіч Алі Амуратавіч: [Пра татара-святара, старшыню і духоўнага настаўніка- імама мусульманскай абшчыны ў Навагрудку] // Роднае слова. – 2004. – № 4. – С. 97.

26.    Шевцов, Ю. Беларусь в религиозном измерении (конфессиональная ситуация в РБ) / Ю.Шевцов // Свободная мысль. – 1996. – С. 105 – 112.

27.    Этнічныя супольнасці ў Беларусі: гісторыя і сучаснасць: навуковая канферэнцыя. – Мн.: Дэполіс, 2001. – 387 с.

28.    Ярмусік, Э.С. Каталіцкая канфесія на Гродзеншчыне ў пасляваеннае дзесяцігоддзе (1944 – 1955 гг.) / Э.С.Ярмусік // Этнасацыяльныя і культурныя працэсы ў Заходнім рэгіёне Беларусі: гісторыя і сучаснасць. – Гродна, 1998. – С. 403 – 405.

29.    Ярмусик, Э.С. Некоторые аспекты политики государства в отношении римско-католической церкви в послевоенное десятилетие (на примере Гродненской области) / Э.С.Ярмусік // Этносоциальные и конфессиональные процессы в современном обществе. – Гродно, 2000. – С. 491 – 498.

30.    Архив Гродненской Римско-Католической епархии. Статистические данные.

31.      http:// novogrudok.by