|
Ролю Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі і Беларускага
Інстытуту Гаспадаркі і Культуры (культурніцкай
арганізацыі, што знаходзілася пад уплывам БХД) у
заходнебеларускім нацыянальна-вызваленчым руху
цяжка пераацаніць. Максімальная колькасць
арганізацыяў БІГіКу вагалася прыблізна ад 69 да
80 (каля 1200 сяброў), сама БХД налічвала да
2000 сяброў па ўсёй Заходняй Беларусі [11,
s.
8, 149]. Зразумела, што не апошняе месца ў
структуры мясцовых гурткоў БХД і БІГіКу займалі
гарадскія і местачковыя арганізацыі, хаця
набольшымі ўплывамі БХД карысталася на вёсцы.
Найбольш значнай сярод усіх гарадскіх арганізацыяў БХД і
БІГіКу была віленская. Гэта зразумела, паколькі
Вільня ў міжваенны час была цэнтрам беларускага
руху ў Заходняй Беларусі, яго інтэлектуальным
цэнтрам. Дзейнасць віленскай арганізацыі БІГіКу
была надзвычай шматграннай і уключала
культурна-асветніцкую работу (лекцыі, акадэміі,
сцэнічныя пастаноўкі як у Вільні, так і па-за яе
межамі), стварэнне беларускіх спартыўных
арганізацыяў, выдавецтва, арганізацыю дапамогі
беларускім навучэнцам харчаваннем, жытлом і
грашыма.
Сярод традыцыйных святаў можна назваць Купалле, запусныя
бліны, арганізоўваліся святкаванні юбілейных
датаў: 400-годдзе Літоўскага Статуту (1929 г.),
30 год з дня смерці Фр. Багушэвіча (1930 г.), 70
год з выхаду «Мужыцкай праўды» (1933 г.), Юбілей
Вітаўта Вялікага і інш. Кожны год віленскія
бігікаўцы прачытвалі некалькі дзясяткаў лекцыяў
як у самой Вільні, так і па-за яе межамі, на
лекцыях часам прысутнічала па 100 і болей
чалавек. Тэмы лекцыяў былі самыя розныя: ад
гістарычных, да эканамічных («Аб кааперацыі») і
санітарна-гігіянічных (напрыклад, па
ветэрынарыі). Такая форма грамадскай і
культурнай актыўнасці, як чытанне лекцыяў, была
вельмі недаспадобы польскім уладам, паколькі
ўстанаўліваўся жывы кантакт паміж правінцыяй і
ўласна Вільняй. Таму лекцыі часта забараняліся
па самых фантастычных прычынах.
У лютым 1931 г. віленскі аддзел БІГіКу складаўся з 21 чалавека. Сярод іх
былі ксяндзы Гадлеўскі і Станкевіч, лідэры БХД
Адольф Клімовіч, Янка Пазняк, Янка Шутовіч і
многія іншыя знакавыя для беларускага руху асобы
[4, арк. 298]. Напрыклад
у траўні 1931 г. у аддзел былі прынятыя былыя
лідэры Беларускага Сялянскага Саюзу Браніслаў
Туронак і Тодар Куніцкі, а таксама будучы класік
беларускага мастацтва, вядомы ўжо ў той час Язэп
Драздовіч [4, 56]. Да
1933 г. віленскі гурток павялічыўся да 57
чалавек, сярод сяброў былі не толькі актыўныя
беларускія дзеячы, але і простыя рабочыя [11,
s.
217]. Гэта быў напэўна найвялікшы лік
сяброў, які ўдалося дасягнуць віленскім
бігікаўцам. Гурток праіснаваў да канца 1936 г.,
да моманту зачынення БІГіКу польскімі ўладамі.
Зімою 1932 – 1933 гг. быў створаны гурток БІГіКу ў
Баранавічах. Узначалілі гурток Базыль Плаўсюк і
Уладзімір Леванеўскі, якія, гледзячы па ўсім,
мелі нейкае дачыненне да зачыненага яшчэ ў 1929
г. баранавіцкага гуртка ТБШ, паколькі
патрабавалі ад уладаў вяртання тэбэшоўскай
бібліятэкі гуртку Інстытута. У планах жыхароў
Баранавічаў было стварэнне ўласнай беларускай
бібліятэкі-чытальні, арганізацыя хору і
аркестра. Для выкарыстання падчас розных
мерапрыемстваў быў зроблены бел-чырвона-белы
сцяг [6, арк. 117].
Асабліва цікавым пачынаннем
гуртка БІГіКу ў Баранавічах было стварэнне
арганізацыі “беларускага спартоўца”, паколькі
папулярызацыя спорту з’яўлялася адным з галоўных
накірункаў дзейнасці Інстытута. У лютым 1933 г.
Базыль Плаўсюк пытаў Вільню аб тым, як павінна
выглядаць форма беларускіх спартоўцаў і
футбольнай каманды. Форма футбольнай каманды
мусіла быць наступнай: зялёныя або іншага колеру
штаны і майка колераў нацыянальнага сцягу
(бел-чырвона-белая). Спартовы (паходны) касцюм
быў зялёнага колеру (штаны, фрэнч, кашуля,
гальштук) а таксама зялёны бярэт са значком
БІГіКу (колас на фоне дубовай галінкі з
жалудамі) [6, арк. 173].
Аднак ужо ў пачатку красавіка
1933 г. кіраўніцтва баранавіцкага гуртка БІГіКу
звярнулася да Цэнтральнага Ўрада Беларускага
выдавецка-асветнага таварыства “Сяўба” з
сядзібай у Беластоку з прапановай усім гурткам
перайсці ў “Сяўбу”. У лісце, падпісаным
старшынёй, скарбнікам і сакратаром гуртка
БІГіКу, выказвалася незадаволенасць тым, што
прысланая з Вільні бібліятэка складаецца
пераважна з кніг каталіцкага зместу, а галоўны
ўрад БІГіКу не хоча аплочваць 25 злотых штомесяц
на ўтрыманне сядзібы арганізацыі ў цэнтры
Баранавічаў [7, арк. 33]. Невядома, ці
здзейснілі свой намер бігікаўцы з Баранавічаў,
але пад канец 1933 г. гурток у горадзе яшчэ
існаваў і налічваў 18 сяброў. У спісах 1935 г.
гэтага гуртка ўжо няма.
30 верасня 1935 г. беластаччанін Канстанцін Сідаровіч
звярнуўся да кіраўніцтва БІГіКу з прапановай
заснаваць у Беластоку гурток Інстытута.
Сідаровіч матываваў неабходнасць стварэння
гуртка адсутнасцю беларускіх арганізацый у
горадзе і актыўнай працай г.зв. “праваслаўных
палякаў”, якім трэба было нешта
супрацьпаставіць. “Сучасны стан у Беластоку
надта трагічны, няма аніводнай беларускай
арганізацыі, з каторай праменявала б жывое
беларускае слова ў масы”, – пісаў ён у сваім
лісце [8, арк. 54]. 9 кастрычніка кс.
В.Гадлеўскі выслаў Сідаровічу шэраг дакументаў,
неабходных для легалізацыі гуртка, і
праінструктараваў апошняга аб асноўных
накірунках дзейнасці інстытуту [6, арк. 52]. Ужо
ў канцы кастрычніка Сідаровіч узяўся за працу ў
сваім яшчэ не існуючым гуртку. Замовіў у Вільні
шэраг беларускіх выданняў, пячаткі і сяброўскія
білеты, арганізаваў драматычна-харавую секцыю
[6, арк. 38].
Захады Сідаровіча па стварэнню гуртка БІГіКу ў Беластоку
праходзілі ва ўмовах актывізацыі іншых
беларускіх грамадскіх і палітычных груповак, што
было звязана з абвяшчэннем КПЗБ праграмы
Народнага Фронту і перамовамі БХД і КПЗБ аб
магчымым супрацоўніцтве. З гэтай прычыны
камуністы ўбачылі ў Сідаровічы фактар аслаблення
іх і без таго падупаўшых уплываў сярод
беларускіх рабочых Беластоку. Тым больш што
Сідаровіч падазраваўся камуністамі ў сувязях з
дыфензівай (хаця, як паказала наша даследчыцкая
практыка, да такіх абвінавачванняў з боку
камуністаў трэба ставіцца даволі крытычна).
Паводле актывіста КПЗБ М-ра група Сідаровіча ў
снежні 1935 г. складалася з васьмі чалавек
рабочых і хутка павялічвалася, асабліва за кошт
моладзі. Камуністы, баючыся, што Сідаровіч,
пачаўшы актыўную культурніцкую дзейнасць,
паступова перацягне на свой бок усю патрыятычна
настроеную моладзь, далі дазвол на ўступленне ў
гурток БІГіКу 11-ці сваім прыхільнікам, якія ў
перспектыве павінны былі ўзарваць гэты гурток
знутры [3, арк. 379]. Але да гэтага не дайшло.
Улады больш чым месяц не адказвалі на просьбу аб
легалізацыі гуртка і, паводле дзеючага
заканадаўства, калі б адказу ад беластокскага
старасты не было да 8 снежня 1935 года, то
гурток мог бы лічыцца зарэгістраваным. Аднак
адказ прыйшоў 7 снежня, літаральна за 1 дзень да
заканчэння тэрміну. У ім паведамлялася, што
беластокскі страста на просьбу аб заснаванні
гуртка БІГіКу ў Беластоку дае адмоўны адказ,
паколькі гурток можа стаць “крыніцай злачынстваў
і парушэнняў грамадскай бяспекі” і паколькі яго
сябры былі раней сябрамі ўжо згаданага
таварыства “Сяўба”. Зварот Сідаровіча да
ваяводы, у якім той тлумачыў, што сябры гуртка
БІГіКу ніколі не пазбаўляліся грамадзянскіх
правоў і да “Сяўбы” не належалі, не даў вынікаў
[6, арк. 32-32 адв.]. У той час польская
адміністрацыя ўжо стала на пазіцыі г.зв.
“нацыянальнай” (поўнай) асіміляцыі беларусаў і
паслядоўна забараняла дзейнасць усіх беларускіх
арганізацыяў, незалежна ад іх палітычнай
арыентацыі [10].
Куды больш моцнымі і шматлікімі
былі гурткі БІГіКу ў невялікіх гарадках і
мястэчках. Местачковых гурткоў БІГіКу было
вельмі многа. З 53 гурткоў БІГіКу ў 1933 г. каля
20 размяшчаліся ў населеных пунктах, якія можна
аднесці ў катэгорыю ад вялікіх вёсак да
маленькіх гарадоў. Гэта Жодзішкі, Будслаў,
Браслаў, Ляхавічы, Іказнь, Новая Мыш,
Мядзведзічы, Рубяжэвічы і іншыя. Актыўнасць
местачкоўцаў у беларускім руху зразумелая, яны
менш, чым гараджане, падпадалі пад
паланізацыйныя ўплывы і адначасова былі больш
адукаваныя за вяскоўцаў, таму ім і хапала
смеласці засноўваць гурткі БІГіКу не кіруючыся ў
радыкальныя, але адначасова кіруемыя з усходу
беларускія арганізацыі кшталту КПЗБ. Нельга
таксама забываць і пра тое, што дзе-нідзе,
напрыклад у Жодзішках, працавалі беларускія
ксяндзы і таму нават праз многа гадоў пасля іх
ад’езду там былі моцныя беларускія асяродкі.
Дарэчы сказаць, гурток у
Жодзішках быў мабыць найбольшай местачковай
арганізацыяй БІГіКу. У 1933 г. у ім было 47
сяброў, за год яны паставілі 4 спектаклі і
арганізавалі 1 лекцыю [6, арк. 85]. Актыўную
асветніцкую працу праводзіў гурток у Будславе (у
канцы 1931 г. у
ім было 12 сяброў) [5, арк. 166]. У 1934 г. ён
валодаў бібліятэкай,
у якой было
больш за
600 кніжак
(з іх 2/3 беларускія), бібліятэку наведвалі 88
чалавек [2]. За год гурток паставіў 2
тэатральныя спектаклі, выпісваў 13 газетаў і
часопісаў, наладзіў супрацоўніцтва з
распушчанымі гурткамі ТБШ з ваколіцаў мястэчка
[6, арк. 101 і 162]. Актыўна дзейнічалі гурткі ў
Новай Мышы і Рубяжэвічах, у апошнім налічвалася
16 сяброў. Абодва гурткі, аднак, сутыкаліся з
вялікімі матэрыяльнымі цяжкасцямі і пастаянным
пераследам з боку польскіх уладаў.
Большасць гурткоў БІГіКу была ліквідавана польскімі
ўладамі ў канцы 1936 – пачатку 1937 гг., пасля
таго, як беларускія хрысціянскія дэмакраты разам
з заходнебеларускімі камуністамі разгарнулі
г.зв. “школьную акцыю” (прапагандысцкую кампанію
за заснаванне школ з беларускай мовай
навучання). Аднак, нягледзячы на рэпрэсіі з боку
польскіх уладаў, беларускія патрыятычныя суполкі
(праважна з ліку хадэкаў, былых сяброў БІГіКу,
ТБШ, БСРГ і КПЗБ) праіснавалі ў гарадах і
мястэчках Заходняй Беларусі да 17 верасня 1939
года [1].
Крыніцы і літаратура
1.
Вашкевіч, А. Супрацоўнітва паміж БХД і
КПЗБ (восень 1935 – восень 1936 гг.) /
А.Вашкевіч // Беларускі гістарычны часопіс. –
2006. – №10. – С. 5-10.
2.
Беларуская Крыніца. – 1934. – №3. –
15.01. – С. 2.
3.
Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь
(НАРБ). – Ф. 242-п. – Воп. 1. – Спр. 218.
4.
НАРБ. – Ф.
880. – Воп. 1.
– Спр.10.
5.
НАРБ. – Ф.
880. – Воп. 1.
– Спр.11.
6.
НАРБ. – Ф.
880. – Воп. 1.
– Спр.12.
7.
НАРБ. – Ф.
880. – Воп. 1.
– Спр.14.
8.
НАРБ. – Ф.
880. – Воп. 1.
– Спр.15.
9.
Мазько, Э. Дзейнасць Беларускай
Хрысціянскай Дэмакратыі ў 1926-1935 гг. /
Э.Мазько // Культура Гродзенскага рэгіёну:
праблемы развіцця ва ўмовах поліэтнічнага
сумежжа. – Гродна, 2003. – С. 144-150.
10.
Mironowicz,
Eugeniusz. Białorusini, komunizm i władze
sanacyjne w latach 1937-1939
/
Eugeniusz Mironowicz //
Białoruskie
Zeszyty Historyczne. –
2006. – №25. –
S.
102-115.
11.
Moroz,
M.
„Krynica”.
Ideołoqia
i przywódcy
białoruskieqo
katolicyzmu /
M.Moroz.
– Białystok,
2001. – 230 s.
12.
Полуян, В.А. Революционно-демократическое
движение в Западной Белоруссии /
В.А.Полуян. – Минск: Наука и техника,
1978. – С. 267.
|
|
