|
У разглядаемы перыяд у Беларусі
налічвалася значная колькасць мястэчак. Беднасць
архіўных дадзеных перашкаджае дакладна вызначыць
колькасць мястэчак у другой палове
XVIII
ст. У канцы XVIII
– пачатку
XIX
ст. у Беларусі налічвалася каля 290 мястэчак. Іх
колькасць не была пастаяннай: у звестках за
розныя гады значацца розныя даныя. Справа у тым,
што часам у разрад мястэчак уносілі буйныя сёлы
і, наадварот, некаторыя мястэчкі адносіліся да
сёл. Кожны дваранін меў права заснаваць у сваіх
уладаннях таргі і кірмашы, тады сяло
пераводзілася у разрад мястэчак [1, л. 17]. Указ
сената ад 26 кастрычніка 1810 г. дазваляў
памешчыкам пераводзіць свае сёлы і вёскі ў
разрад мястэчак з мэтай продажу ў іх віна, які
быў забаронены ў вёсках; для гэтага неабходны
быў толькі дазвол губернатара [2, л. 133]. У
канцы 50-х гг. XIX
ст. у Беларусі налічвалася ўжо каля 400
мястэчак.
Большасцю мястэчак беларускіх
губерняў валодалі памешчыкі. Так, па звестках
Казённай палаты, у 1835 г. у Мінскай губерні
налічвалася 110 мястэчак, у тым ліку 92
памешчыцкіх і 18 казённых. У пяці беларускіх
губернях к канцу 30-х гг.
XIX
ст. толькі 15,5 % мястэчак былі казённымі,
астатнія належалі прыватным уладальнікам.
Зямельным магнатам Беларусі належалі буйныя
мястэчкі: Храптовічу – Вішнева і Бешанковічі;
Вітгенштэйну – Налібокі, Глыбокае, Крэва;
Сапегам – Прапойск, Быхаў, Дашкоўка, Гайшын;
Тышкевічам – Валожын, Лагойск; Тызенгаўзу –
Паставы, Дуброўна, Межаў, Баева і інш.; Салагубу
– Горкі; Паскевічу – Гомель; Радзівілу – Урэчча.
У прыватным уладанні знаходзіліся і такія
мястэчкі, як Зэльва, Свіслач, Шклоў, Мір,
Шэрэшава, Смаргонь, Петрыкаў, Любавічы, Парычы,
Жлобін, Косава і інш.
Па развіцці гандлю і рамяства
некаторыя мястэчкі не адрозніваліся ад гарадоў,
а часам пераўзыходзілі іх. У шэрагу мястэчак
існавалі буйныя прамысловыя пардпрыемствы.
Некаторыя мястэчкі адрозніваліся развіццём
гандлю, у іх збіраліся буйныя кірмашы (Зэльва,
Бешанковічы, Свіслач, Свяцілавічы і інш.). Аднак
большасць мястэчак адносілася да невялікіх
паселішчаў, асноўную частку якіх складалі
сяляне. Некаторыя жыхары мястэчак (у асноўным
яўрэйскай нацыянальнасці) вялі дробны гандаль,
займаліся рамяством і рознымі промысламі. Часам
уладальнікі мястэчак пераводзілі на грашовую
рэнту прыгонных рамеснікаў [3, л. 2]. Развіццё
гандлю ў мястэчках, існаванне прамысловых
прадпрыемстваў абумовілі перавод шэрага мястэчак
у разрад пазаштатных гарадоў.
Буйныя мястэчкі Беларусі не
адрозніваліся па знешнім выглядзе ад павятовых
гарадоў. Напрыклад, у мястэчку Гомель у 1828 г.
налічвалася 18 мураваных будынкаў [4,
л. 6], у той час як у 11
павятовых гарадах гэтай губерні – усяго 24.
Цяжкім было падаткавае
становішча жыхароў мястэчак. Усе даходы ва
ўладальніцкіх мястэчках ішлі на карысць
уладальнікаў мястэчак [5, л. 358-366]. Віцебскі
губернатар адзначаў у 1831 г., што ў мястэчках
“амаль уся зямля панская, царкоўная і жыхары па
волі ўладальнікаў абавязаны плаціць ім
пазямельныя грошы, якія перавышаюць нават
казённыя падаткі і іншыя павіннасці” [6, л. 60].
Так, жыхары мястэчка Гомель абавязваліся
выплачваць уладальніку маёмасці штогод па 25 руб
серабром з надзела пазямельнай платы [7, л. 2].
Калі мястэчка было казённым, то пазямельны
падатак выплачваўся ў дзяржаўную казну [8,
л. 489]. Падаткі ў
мястэчках не рэгламентаваліся, што давала
магчымасць памешчыкам і адміністрацыі
ўладальнікаў налічваць падаткі і ўводзіць
дадатковыя плацяжы. Жыхары мястэчка Радашковічы
пісалі ў 1796 г.
у скарзе, што “раней яны плацілі на войта з пляца
па 7,5 капейкі, а зараз абкладзены вельмі
шматлікімі падаткамі, што не маюць магчымасці
ўсё плаціць”. Стараста мястэчка часта
“скарыстоўваў” іх на розных работах, часам да
трох дзён у тыдзень. Акрамя таго, мяшчане
плацілі казённы падатак за мясцовых ксяндзоў.
Даходы з млына, з крам і рызніц стараста таксама
забіраў сабе. Мяшчане прасілі пазбавіць іх ад
лішніх падаткаў, а даходы перадаць на карысць
жыхароў.
Такім чынам, у другой палове
XVIII
– першай палове XIX
ст. у Беларусі назіраўся нязначны рост гарадоў,
а адметнай асаблівасцю рэгіёну была наяўнасць
вялікай колькасці мястэчак, частка якіх была
вялікімі паселішчамі.
Жыхары мястэчак займаліся
сельскай гаспадаркай, аднак поўных даных аб
колькасці жыхароў мястэчак, якія займаліся
земляробствам і жывёлагадоўляй, агародніцтвам і
садоўніцтвам, у нас няма. Ёсць агульныя ўказанні
на тое, что частка жыхароў мястэчак займалася
сельскай гаспадаркай. Так, за 1808 г. ёсць
звесткі аб “занятках земляробствам” жыхароў
мястэчак Петрыкава, Давыд-Гарадка, Турава, Узды,
Беразіно, Крычава і шэрага іншых [9, л. 26-30].
У мястэчках земляробствам займаліся не толькі
мяшчане-хрысціяне, але і яўрэі, пераселеныя з
сельскай мясцовасці. У Мінскай губерні ў 1809 г.
з 1840 яўрэйскіх сямей, пераселеных у мястэчкі,
70 займаліся сельскай гаспадаркай [10,
л. 231-232; л. 15-16].
Акрамя ўказаных заняткаў, частка
местачкоўцаў Беларусі займаліся пчалярствам,
рыбалоўствам і паляваннем [11] якія мелі
часткова прамысловы характар.
Слабае развіццё прамысловасці і
рамяства вымушала жыхароў мястэчак у пошуках
сродкаў для існавання займацца рамізніцтвам.
Так, асноўнымі заняткамі жыхароў мястэчка Асвеі
Суражскага павета ў 1832 г. былі названы
цяслярства і рамізніцтва [12, л. 486-488].
Многія атрымлівалі даход ад
здачы ў арэнду дамоў, крам і іншых пабудоў.
Значныя даходы ад здачы ў арэнду сваіх пабудоў,
у асноўным у час кірмашоў, атрымалі мяшчане
мястэчак Гомель, Хіславічы, Зэльва, Свіслач,
Бешанковічы [13].
Частка прамысловых
прадпрыемстваў знаходзілася ў мястэчках. Часцей
за ўсё гэта былі вотчынныя прадпрыемствы, якія
належалі ўладальнікам мястэчак – памешчыкам.
Працэнт вольнанаёмных рабочых тут быў значна
ніжэйшы, чым у гарадах.
Сельскагаспадарчыя і іншыя
заняткі насельніцтва большасці мястэчак сведчылі
аб нізкім узроўні развіцця рамяства і
прамысловасці.
Крыніцы і літаратура
1.
НДГА ў Рэспубліцы Літва. – Фонд 378. –
Воп. 48. – Спр. 1696. – Л. 17.
2.
НГАБ. – Фонд 295. – Воп. 1. – Спр. 94. –
Л. 133.
3.
Там жа. – Фонд
142. – Воп. 1. – Спр. 659. – Л. 2.
4.
Там жа. – Фонд 3014. – Воп. 1. – Спр. 76.
– Л. 6.
5.
Там жа. – Фонд 2001. – Воп. 1. – Спр.
122. – Л. 358-366.
6.
Там жа. – Фонд 1430. – Воп. 1. – Спр.
2717. – Л. 60.
7.
Там жа. – Фонд 3014. – Воп. 1. – Спр. 19.
– Л. 2.
8.
Там жа. – Фонд 295. – Воп. 1. – Спр. 101.
– Л. 489.
9.
Там жа. – Спр. 74. – Л. 26-30.
10.
Там жа. – Спр. 70. – Л. 231-232; Спр. 83.
– Л. 15-16.
11.
РДГА ў Санкт-Пецярбурзе. – Фонд 1350. –
Воп. 312. – Спр. 48. – Л. 2-4; НГАБ. – Фонд
1430. – Воп. 1. – Спр. 826. – Л. 27 адв.; Спр.
1320. – Л. 19-197; Спр. 3288. – Л. 336 адв.;
Фонд 2001. – Воп. 1. – Спр. 40. – Л. 46-47; Спр.
122. – Л. 3, 55-66, 312.
12.
НГАБ. – Фонд 1430. – Воп. 1. – Спр. 3288.
– Л. 486-488.
13.
РДГА ў Санкт-Пецярбурзе. – Фонд 1281. –
Воп. 4. – Спр. 92. – Л. 20-
21; НА РБ. – Фонд 1430. – Воп.
1. – Спр. 1648. – Л. 226; НА РБ у Гродне. – Фонд
1. – Воп. 1. – Спр. 167. – Л. 26, 63; Воп. 3. –
Спр. 428. – Л. 23-24, 33-34.
|
|
