|
У феадальную эпоху
абшчына ўяўляла сабой даволі складаны
грамадска-вытворчы механізм. Яна з’яўлялася
арганізацыяй, што склалася гістарычна па
суседскай прыкмеце ў першую чаргу для сумеснай
барацьбы за выжыванне. Напачатку, калі побач з
селішчамі з’явіліся ўмацаваныя гарадзішчы,
жыхары тых і другіх працягвалі захоўваць
адзінства: разам бараніліся ад ворагаў, сумесна
палявалі, супольна карысталіся землямі, лясамі,
рыбнымі ловамі і звярынымі ўваходамі, працягвалі
жыць у складзе адной абшчыны. Але паступова
асноўны сродак вытворчасці тагачаснага
грамадства – зямля –
аказалася ва ўласнасці феадалаў, а большасць
насельніцтва стала спачатку ў эканамічным плане,
а потым і юрыдычна залежнай ад іх. Вярхоўным
уласнікам зямлі ў Вялікім княстве Літоўскім быў
гаспадар (вялікі князь), таму ў рознай ступені
залежнасці ад яго знаходзілася практычна ўсё
насельніцтва краіны, асабліва людзі простага
стану, сяляне і гараджане.
Дзяржава як землеўласнік
і вялікі князь як яе галоўны адміністратар і
кіраўнік заўсёды імкнуліся як мага больш
дакладна ўрэгуляваць сістэму падаткавага і
павіннаснага абкладання насельніцтва. Ёсць
меркаванне, што падчас княжання вялікага князя
Вітаўта ў ВКЛ адбылася першая спроба звесці
разам усе павіннасці насельніцтва, якія
выконваліся на карысць вялікняжацкага двара. У
якасці адзінкі павіннаснага і падаткавага
абкладання была ўзята гаспадарка, якая вялася
асобнай індывідуальнай сям’ёй (тады былі
распаўсюджаны не малыя нуклеарныя, а вялікія
складаныя сем’і). Гэтая адначасова фіскальная і
гаспадарчая адзінка атрымала назву “служба”. А
паколькі “адна сялянская гаспадарка напачатку
адпавядала паняццю адной сям’і (і нават аднаго
чалавека), адной зямлі, сяльцу, жэрабю ці
дворышчу, таму і служба адпавядала усім тым
тэрмінам і паняццям” [1, с. 85]. Усё, што
адпраўлялася на карысць дзяржавы ці вялікага
князя з дадзенага ўладамі надзела (грашовыя
платы, даніна, работы, вайсковыя ці спецыяльныя
паслугі) мела агульную назву “служба”. Назва
гэтая аўтаматычна пераходзіла і на надзел, з
якога згаданыя службы выконваліся. Такім чынам,
служба ХV
ст. не з’яўлялася пазямельнай адзінкай, у
адрозненне ад таго, як гэта было ў ХVІ
ст. з валокай ці дакладна вымеранымі службамі на
ўсходзе Беларусі. У ХV
ст. “службе” магла адпавядаць самая розная
колькасць зямлі. Адрознівацца па памерах службы
маглі не толькі ў розных рэгіёнах ВКЛ, а нават ў
межах аднаго населенага пункта. Між тым улады
імкнуліся прытрымлівацца нейкай сярэдняй нормы ў
сваіх наданнях, таму размешчаныя побач
гаспадаркі атрымлівалі напачатку прыблізна
аднолькавую колькасць зямлі, ды і
службы-павіннасці прызначаліся з улікам нейкага
сярэдняга надзела. Памеры службы-надзела часта
залежалі ад фактараў як аб’ектыўных
(месцапалажэнне, якасць зямлі, і да т.п.), так і
ад суб’ектыўных (воля манарха, жаданне кагосці
выдзеліць над іншымі, неведанне рэальных памераў
надаваемага надзела і да т.п.). Падагульняючы,
можна зрабіць выснову, што ў фіскальным сэнсе
“служба” аб’ядноўвала ўвесь комплекс павіннасцей
і падаткаў, якія прызначаліся з гаспадаркі
пэўнай сям’і, а ў эканамічным плане служба не
ўяўляла сабой зямельнага надзела дакладна
вызначанай плошчы, хаця яе памеры набліжаліся да
нейкага сярэдняга стандарта.
Для нас важна, што
прыблізна ў першай трэці ХV
ст. у ВКЛ праз увядзенне службы адбыўся першы
этап індывідуалізацыі сістэмы падаткавага і
павіннаснага абкладання. Гэта вяло да пэўнага
адасаблення насельніцтва, якое да гэтага здавала
даніны і выконвала павіннасці ў асноўным толькі
супольна, грамадой. Служба магла быць “цяглай”
(работы ці даніны), ці спецыяльнай, якая
называлася па асноўнай павіннасці насельніцтва
(баброўніцкая, цяслярская, стралецкая,
асочніцкая і да т.п.).
Разам з тым насельніцтва, у складзе служб ці без
іх, па-ранейшаму заставалася ў складзе адной
тэрытарыяльнай абшчыны, якую тагачасныя
дакументы называлі тэрмінам “воласць”.
Нягледзячы на тое, што правядзенне ў сярэдзіне
XVІ
ст валочнай
памеры з выдзяленнем зямельных надзелаў
канкрэтным сялянскім сям’ям і прызначэннем для
іх дакладных павіннасцей прывяло да другога
этапа індывідуалізацыі сацыяльна-эканамічнага
жыцця на вёсцы, воласць аказалася своеасаблівай
аб’яднальніцай насельніцтва ў першую чаргу ў яго
супрацьстаянні з дзяржавай і землеўласнікамі. Да
таго ж воласць стала паказчыкам пэўных
стандартаў у арганізацыі абшчыннага жыцця
на тэрыторыі Беларусі. Як на захадзе, так і на
ўсходзе асобныя сельскія абшчыны афіцыйна былі
ўключаны ў склад значна большых тэрытарыяльных
арганізацый – валасных абшчын ці проста
“воласцей”. Калі ў
XVІ
ст. фактычна завяршылася афармленне
адміністратыўна-тэрытарыяльнага ўладкавання
дзяржавы (ваяводства – павет), “воласць” як
тэрытарыяльная адзінка (частка павета) ў
большасці выпадкаў стала супадаць з
воласцю-абшчынай. Тут выразна назіраецца як
імкненне дзяржавы ўключыць грамаду ў афіцыйна
сфармаваныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя
структуры (воласці), так і вымушанае прызнанне
ўладамі права грамады на існаванне як
самаарганізаванай грамадска-тэрытарыяльнай
супольнасці. Воласці ў гэты час, па трапнаму
выразу В. Насевіча, з’яўляліся асноўнымі
структурнымі адзінкамі грамадства і дзяржавы
[2, с. 56].
Такім чынам, з ХVІ
ст. тэрмін “воласць” абазначаў не толькі
грамадскую структуру, якая размяшчалася на
пэўнай тэрыторыі, а таксама саму гэтую тэрыторыю
як адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку.
Да таго ж “воласць” стала і тэрмінам фіскальным, прызначаным ужо не для
індывідуальнага, а для калектыўнага, грамадскага
абкладання. Якраз на воласць, валасную грамаду
прызначаліся сумесныя поплаты і даніны на
карысць дзяржавы ці асобных феадалаў. Як бачым,
уведзенне службы і валокі вяло да большай
індывідуалізацыі насельніцтва, у першую чаргу ў
справе павіннаснага і падаткавага абкладання.
Валасная прывязка, наадварот, некалькі ўзмацняла
абшчынныя традыцыі, а дзяржава з яе дапамогай
гарантавана атрымлівала даніны, падаткі і да
т.п.
Да сярэдзіны
ХVІ
ст. сельскае і гарадское насельніцтва воласці,
як на захадзе, так і на ўсходзе Беларусі,
звычайна складала адзіную гаспадарчую і
павіннасную адзінку.
У
гэты час гандаль і рамяство яшчэ не сталі
асноўным відам гаспадарчай дзейнасці большасці
жыхароў гарадоў і мястэчак. У горадзе, таксама
як і ў вёсцы, значнымі, а то і пераважаючымі
былі заняткі сельскагаспадарчай дзейнасцю, што
гарантавала забеспячэнне і сялян і гараджан
асноўнымі прадуктамі харчавання. Дарэчы, такая
з’ява была характэрнай для гарадоў і мястэчак
ВКЛ нават у пазнейшыя часы [3]. Таму, як,
напрыклад, на Магілёўшчыне да сярэдзіны ХVІ
ст. горад ці замак не быў для насельніцтва
воласці цэнтрам гаспадарчага жыцця, а толькі
месцам размяшчэння адміністрацыі воласці,
пунктам, куды прывозілася прызначаная на воласць
даніна [4, с. 58].
Насельніцтва, якое складала
тэрытарыяльную абшчыну,
называлася «мужамі», «людзьмі», «валашчанамі».
Акрамя таго, яно
мела агульную саманазву па назве зямлі, у якой
яны
пражывалі,
ці па адміністрацыйнаму цэнтру воласці “магілёўцы”,
“палачане”, “мазыране”, “рэчычане” і да т. п.
Жыхары горада і воласці
звычайна
не толькі разам выплочвалі падаткі ці адраблялі
павіннасці на карысць дзяржавы,
яны і
сумесна карысталіся землямі і ўгоддзямі,
разам супраціўляліся ўціску з боку ўраднікаў і
вялікакняжацкіх намеснікаў, падавалі супольныя
скаргі.
Так, напрыклад, у 1565 г.
Чачэрскія мяшчане і валашчане разам не
толькі дабіліся таго, што вялікі князь вызваліў
іх ад давання даніны на старасту звыш уставы.
Разам напісалі ў 1563 г.
скаргу на імя вялікага князя Жыгімонта Аўгуста
мяшчане горада Барысава і жыхары Барысаўскай
воласці: “… били
нам чолом подданые наши мещане и волощане замку
нашого Борисовского…” [6, арк. 379 адв.]
на тое, што дзяржаўныя ўраднікі, калі ехалі да
войска праз Барысаў, а таксама паслы, што
накіроўваліся ў Маскву, бралі у іх бясплатна
(“даром кгвалтом”) падводы [6, арк. 379 адв.].
У выніку яны
атрымалі станоўчы адказ. Вялікі князь адзначыў:
“… ино мы хотечи абы в том месте
пры замку потребном панствам нашим люди можные
заседали, а ведаючи же межи Борисовскими помера
влочная и устава платом достаточная вже
постановена есть, с которое и на подводы пенязи
дают, тогды з ласки нашое господарское от
даванья даремных подвод и стацей так панам
гетманом, яко и паном послом ,ротмистром, гонцом
и коморником нашим и чужоземским московским
послом и гонцом от даванья стаций тым же станом
вызволили есмо и сим листом нашим вызволяем
вечно, не мают и не будут повинни никому мещане
и волощане подвод и стаций даром давати, за
пенязи водле часу и потребы по Уставе нашой…”
[6, арк. 379 адв.].
Нават некаторыя гаспадарчыя і судовыя спрэчкі
насельніцтва грамады-воласці традыцыйна
вырашаліся самімі абшчыннікамі на падставе
звычаёвага права. Вядомы выпадкі, калі гэта
фіксавалася і ў дакументах, што зыходзілі ад
вышэйшых улад. Так, Жыгімонт Стары ў 1540 г. у
грамаце насельніцтву Свіслацкай воласці
(“мяшчанам і валашчанам свіслацкім”) адзначаў,
што справы, звязаныя з бортніцтвам, яны будуць
вырашаць паміж сабой самі: “А о дерево бортное и
о бчолы мают ся они сами межи собою судити»)
[7, с. 409].
У матэрыялах Метрыкі ВКЛ за
першую палову
ХVІ
ст. захаваліся сумесныя
скаргі гаспадарскіх сялян і мяшчан і адказы на
іх службовых асобаў ці нават самаго кіраўніка
дзяржавы. Так, напрыклад, у лісце вялікага князя
Жыгімонта Старога да крычаўскага намесніка князя
Васіля Сямёнавіча Жылінскага ад 22 лістапада
1522 г., выдадзенага ў адказ на скаргу
крычаўскіх мяшчан і валашчан, было выразна
зафіксавана эканамічнае адзінства воласці і
горада. Вялікі князь адзначыў, што «Вжо
неоднокроть жалують нам мещане и вся волость
Кричовская о том, што ж, ты им кривды великие
чиниш и новины уводиш, и береш на них мыто и
узвестное так, как бы на чужоволостцох, чого на
них здавна не биривано… и на полюде, до них у
великим почте ездиш, а перед тым, первые
державцы н(а)ши до них на полюде не езживали»
[8, с. 64]. Гэты дакумент
цікавы і тым, што паказвае як насельніцтва
збірала ў грамадзе ўскладеныя на іх падаткі:
“они межи собой розмет складуть”
[8, с. 65].
Вядомы выпадкі, калі валасныя
абшчыны разам з гаражанамі, спрачаючыся за
зямлю, лясныя ці сенажатныя ўгоддзі, пераходзілі
да сілавога супрацьстаяння з насельніцтвам іншых
воласцей і гарадоў. Скаргі, судовыя справы
ўтрымліваюць прыклады нападаў (“наездаў”) членаў
абшчын на чале са старцамі (часта з ініцыятывы
мясцовых ураднікаў) на суседнія грамады, ці
чужыя прыватнаўласніцкія вёскі і рабаванне іх.
Напрыклад, аб такім выпадку апавядае
скарга на пана Івана Федаравіча Быкоўскага,
бабруйскага ўрадніка, які 6 чэрвеня 1582 г. з
“мещаны бобруйскими помочниками своими, а з
волости Бобруйское половицы Виленское старца
волосного на йме Якова Вороновича з села
Демидович … и сими волощаны тое половицы
Виленское и з иншыми многими помочниками своими
з ручницами, з рогатинами, з сагайдаками и з
иншыми военными бронями моцно кгвалтовне наслал
на власное его мсти имение… прозываемое
Зубаревичи” [9, a. 1].
У XVI
ст., з хуткім пашырэннем грамадскага падзелу
працы практычна на ўсёй тэрыторыі Беларусі
адбываецца аддзяленне гарадской абшчыны ад
валасной. Праўда, часцей за ўсё гэта назіралася
ў дзяржаўных уладаннях. Прыватным ці духоўным
землеўласнікам часта было выгодна ў павіннасным
плане не раздзяляць горад і воласць і яны нават
захоўвалі іх “адзінства” сваімі распараджэннямі.
Верагодна, першымі пачалі адасабляцца ад воласці
буйныя гарады, якія пачалі атрымліваць
Магдэбургскае права [7, с. 409.]. Дарэчы, такія
гарады і да атрымання Магдэбургскага права
звычайна вялі некалькі адасобленае ад воласці
жыццё, у прыватнасці, мелі ўласную грамадскую
структуру, з вышэйшым органам самакіравання –
“веча”. Невялікія гарады і мястэчкі арганічна
ўваходзілі ў воласць, іх жыхары нават маглі
ўдзельнічаць ў копных сходах, якія ў некаторых
выпадках выконвалі функцыю вышэйшага органа
самакіравання адначасова для некалькіх суседскіх
абшчын.
Яскравым прыкладам працэса
аддзялення горада і вёскі была Магілёўская
воласць разам з Магілёвам, сваім
адміністрацыйным цэнтрам. Так, менавіта ў
XVI
ст. і раней за іншыя гарады Падняпроўя, Магілёў
атрымаў Магдэбургскае права, раней за іншыя
воласці і на падставах Уставы на валокі тут
прайшла аграрная рэформа. Значны эканамічны
ўздым Магілёва ў XVI
ст., калі ён стаў асноўным гаспадарчым цэнтрам
рэгіёна, паўплываў на канчатковае размежаванне
сельскай грамады і горада.
Да
сярэдзіны
XVI
ст. насельніцтва Магілёва і воласці складала
адзіную гаспадарчую і павіннасную адзінку. М.В.
Доўнар-Запольскі лічыў, што горад і воласць
уяўлялі сабой арганізацыю, аб’яднаную валасною
зямлёю і самакіраваннем
[10, с. 25].
Аб тым, што насельніцтва Магілёва і воласці
успрымалася і ўладамі як адзінае цэлае, сведчыць
устаўная грамата, складзеная пры аддачы ў 1514
г. Магілёва з воласцю пану Юръю Зяноўевічу і
адрасаваная “бояром и мещаном Могилевским, и
старцом серебреному и медовому и всим людям
волости нашое Могилевское”[11,
с. 105].
Надалей выразна праяўляецца
палітыка дзяржавы на падтрымку горада Магілёва ў
яго барацьбе за незалежнасць ад валасной
грамады, з аднаго боку, і імкненне яшчэ больш
падпарадкаваць уладам сельскую абшчыну, з
другога. Можна вылучыць тры асноўныя этапы такой
палітыкі адносна Магілёва і воласці ў
XVI
ст.: 1561, 1577 і 1594 гг.
Устава Магілёву, падпісаная
вялікім князем Жыгімонтам Аўгустам 20 лютага
1561 г. падзяліла горад і воласць у
адміністрацыйным плане, поўнасцю аддзяліўшы яго
ад сельскай абшчыны. У горадзе ўтваралася
самастойная ад воласці сістэма самакіравання,
якую ўзначальваў войт з сотнікамі. Гараджане
перасталі ўдзельнічаць у размеркаванні
павіннасцей і платаў, прызначаных на валасную
грамаду: “Мещане в месте мают вже от того часу
перестати розрубов и розметов класти на мещан
наших: бо вже мещане от того вызволены и выняты
суть”
[11, с. 343].
Поўную адасобленасць ад воласці
і сапраўднае самакіраванне Магілёў атрымаў
паводле прывілея на Магдэбурскае права ад 28
студзеня 1577 г. Тлумачэнне такога рашэння
ўтрымлівае сам дакумент: горад атрымаў права на
самакіраванне не толькі для ўмацавання свайго
гаспадарчага становішча і “скарбу нашому (ВКЛ –
В.Г.) примножения пожитков”, але і як пагранічны
горад, з паляпшэннем становішча якога Вялікае
княства Літоўскае “лепей бы обваровано и болшую
безпечность против кождого неприятеля оттуль
мети могло”
[11, с. 350].
Такім чынам, на прыкладзе
Магілёва і Магілёўскай воласці даволі выразна
прасочваецца агульная тэндэнцыя на змяншэнне ў
жыцці тагачаснага грамадства ролі абшчыны як
грамадска-тэрытарыяльнай супольнасці, паступовае
яе падпарадкаванне землеўласніку. Адным з этапаў
такой палітыкі было выдзяленне горада са складу
тэрытарыяльнай абшчыны і пераходу ад даўняй
традыцыі (“старыны”) ў яго гаспадарчым,
сацыяльна-палітычным і прававым жыцці да
самаарганізацыі, заснаванай на пісаным праве.
Падобная тэндэнцыя назіралася па ўсёй тэрыторыі
Беларусі. Аднак трэба заўважыць, што былі
выпадкі нават у ХVII
і ХVIII
ст. калі мяшчане і жыхары воласці, як правіла,
паводле распараджэння землеўласніка, сумесна
адбывалі некаторыя павіннасці.
Крыніцы і літаратура
1.
Kamieniecki, W. Rozwój własnosci na Litwie w
dobie przed I. Statutem (Studia
historyczno-gospodarcze) / W.Kamieniecki.
–
Kraków.:
Nakładem Akademii Umiejętnosci, 1914.
2.
Носевич, В. Традиционная
белорусская деревня в европейской перспективе /
В.Носевич. – Мн., 2004.
3.
Ochmański, J. W kwestii agrarnego charakteru
miast Wielkiego Księstwa Litewskiego w
XVI wieku / J.Ochmiański //
Studia Historica w 35-lecie pracy naukowej
Henryka Łowmiańskiego. –
Warszawa, 1958. –
S. 279 – 294.
4.
Кітурка, І.Ф.
Магілёў і Магілёўская воласць у
XVI стагоддзі /
І.Ф.Кітурка SYMBOL 47 \f
"Symbol" \s 12/SYMBOL
47 \f "Symbol" \s 12/
Старонкі гісторыі Магілёва:
зборнік навуковых прац удзельнікаў
навуковай канферэнцыі “Гісторыя
Магілёва: мінулае і
сучаснасць”.
– Магілёў, 1998.
5.
Arhiwum Główny Akt Dawnych
(AGAD).
Archiwum Radziwiłłów (AR), dzial II, suplement,
8 (21).
6.
Российский государственный архив древних
актов (РГАДА). – Ф. 389,
кн. 290.
7.
Łowmiański,
H. “Wchody” miast litewskich /
H.Łowmiański // Ateneum Wileńskie.
– Rok I.
–
Nr. 3-4. –
Wilno, 1923. –
S. 398 - 466.
8.
Литовская Метрика (1522 –
1530). 4-я книга судных дел. (Копия конца
XVI в.).
– Вильнюс: Издательство
Вильнюсского Университета, 1998.
9.
AGAD. AR, dz. X, nr.
99.
10.
Довнар-Запольский, М.В. Очерки по
организации западно-русского крестьянства в
ХVІ
веке / М.В.Довнар-Запольский. – Киев: 1-я
артель Печатного дела. 1905.
11.
Гісторыя Беларусі ў дакументах і
матэрыялах. Т. 1. ІХ – ХVІІІ ст. – Мн.: АН
БССР, 1936.
|
|
